Ραντεβού με το Ρολόι

Ηταν 31 Δεκεμβρίου του 1939, όταν στις 12 τα μεσάνυχτα της Πρωτοχρονιάς, η Κοζάνη άλλαξε δεκαετία και υποδέχθηκε την 1η Ιανουαρίου του 1940, ακούγοντας τον πρώτο «ντανγκ» του Μαμάτσιου. Έτσι αποκαλούν οι Κοζανίτες το καμπαναριό τους.

Πέρασαν 69 χρόνια και πάνω από 4,5 εκατομμύρια χτύποι από τότε που η Κοζάνη «σείστηκε» από τον ήχο του, έναν ήχο που ακόμη και σήμερα όλοι μας έχουμε «επιβάλλει» και έχουμε συνδέσει με την καθημερινότητά μας, καθώς ο «Μαμάτσιος» αντηχεί σ’ όλα τα στενά και τις γειτονιές της πόλης, ακόμη και τις πιο απομακρυσμένες.

Ο «Μαμάτσιος», δωρεά του μεγάλου δωρητή Κωνσταντίνου Μαμάτσειου δεν είναι απλά ένα καμπαναριό, ένα ιστορικό κτίσμα, είναι το σήμα κατατεθέν της Κοζάνης, το σημείο συνάντησης των κατοίκων αλλά και των ξένων.

Δεν υπάρχει Κοζανίτης που να μην έχει δώσει ραντεβού κάτω από το ρολόι, δεν υπάρχει επισκέπτης που να μην έχει θαυμάσει το κτίσμα, δεν υπάρχει διαβάτης που να μην έχει υψώσει το βλέμμα του στο επιβλητικό ακόμη και σήμερα καμπαναριό που κοσμεί τον πεζόδρομο της πόλης.

Αλήθεια όμως, πόσα γνωρίζουμε όλοι μας για την ιστορία του, πόσοι αναρωτηθήκαμε πως υψώθηκε στο κέντρο της πόλης μας, πόσοι αναγνωρίζουμε την σπουδαιότητά του για τους Κοζανίτες άλλων εποχών;

Η ιστορία του καμπαναριού και του μεγάλου δωρητή Κωνσταντίνου Μαμάτσιου

Γυρνώντας τον χρόνο πίσω και με την βοήθεια βιβλίων που περιλαμβάνουν σχετικές πληροφορίες ανακαλύψαμε ότι, το κωδωνοστάσιο του Αγίου Νικολάου χτίστηκε το 1855 και ως αρχιτέκτονας φέρεται κάποιος Ανδρέας από τη Σέλτσα (Εράτυρα). Μάλιστα, χτίστηκε με χρήματα εράνου που προορίζονταν για το χτίσιμο Σχολείου, κυρίως χρήματα ομογενών του εξωτερικού.

Η διάθεση των χρημάτων για άλλο σκοπό απ’ αυτόν που προοριζόταν έφερε αναστάτωση στις σχέσεις μεταξύ των Κοζανιτών και των απόδημων. Μάλιστα αποτέλεσε αφορμή και αιτία να ψυχρανθούν σοβαρά οι σχέσεις των ομογενών με τους εδώ διαχειριστές, να προκληθεί δυσαρέσκεια και δυσπιστία και να ανακοπεί η προθυμία και η διάθεση τους για περαιτέρω ενίσχυση .

Παρά την αρχική δυσαρέσκεια που προκάλεσε, αυτή η αυθαίρετη ενέργεια αποδείχθηκε τελικά σωστή, αφού μέχρι σήμερα το καμπαναριό του Αγίου Νικολάου είναι το καμάρι των Κοζανιτών, το κέντρο και σημείο αναφοράς της πόλης, μοιάζει με στύλο που γύρω του δένεται η πόλη και οι πολίτες., όπως αναφέρεται στο βιβλίο του Ιωάννη Δημόπουλου, «Τα παρά του Αλιάκμονα Εκκλησιαστικά».

Το πρώτο ρολόι που τοποθετήθηκε ήταν μιας όψης, ανατολικής. Το αρχικό ήταν δωρεά του Ηλία Κουτσιμάνη, ενώ αυτό που υπάρχει και λειτουργεί σήμερα είναι 4 όψεων.

Ρολόι χρήσιμο πολύ για την εποχή του.

Σύμφωνα με μαρτυρίες Κοζανιτών, λέγεται ότι ο αείμνηστος Μαμάτσιος, του οποίου την ιστορία της δωρεάς θα σας παραθέσουμε παρακάτω, ο λόγος που θέλησε να κατασκευάσει το ρολόι στο καμπαναριό προέκυψε από προσωπική του εμπειρία. Την εποχή που ήταν σχολιαρόπαιδο , δεν υπήρχαν ρολόγια και το πρωινό ξύπνημα ήταν ιδιαίτερα δύσκολο για τον ίδιο προσωπικά, αλλά και για τους συμμαθητές του. Έτσι καθημερινά αργοπορούσε ο ίδιος να πάει σχολείο. Μόλις κατάφερε λοιπόν να ορθοποδήσει οικονομικά, φρόντισε να κατασκευαστεί το ρολόι ώστε να διευκολύνει με αυτό τον τρόπο κυρίως το μαθητόκοσμο.

Γεγονός είναι πάντως ότι στην δεκαετία του 1940 οι Κοζανίτες στις 12 το μεσημέρι διέκοπταν την εργασία τους χειμώνα καλοκαίρι ακούγοντας τους 12 χτύπους του ωρολογίου του Αγίου Νικολάου και με αυτό τον τρόπο ειδοποιούνταν όλοι. Άκουγες καθημερινά στις συνομιλίες τους: «Πάμε χτύπησε το ντάνγκ» και αν δεν ήξεραν τι ώρα, είναι, η ερώτηση ήταν «χτύπησε τον ντάνγκ;».

Κωνσταντίνος Μαμάτσιος: η δωρεά

Στο βιβλίο του Ιωάννη Δημόπουλου, «Τα παρά του Αλιάκμονα» που εκδόθηκε από την Ιερά Μητρόπολη Σερβίων και Κοζάνης το 1994 αναφέρεται ότι αισθήματα ευγνωμοσύνης και οι παιδικοί κρυφοί πόθοι προς τον Άγιο Νικόλαο που τον βοήθησε να προκόψει, τον οδήγησαν στην πράξη αυτής της δωρεάς. Ενδεικτικό της μεγάλης επιθυμίας του δωρητή Μαμάτσιου να χτισθεί το καμπαναριό, είναι η επιστολή του, που πραγματικά συγκινεί ακόμη και σήμερα. Απόσπασμά της σας παραθέτουμε:

BRISTOL CONN 12 -1939

…και τώρα έρχομαι να σας πω και μερικά από τα μικρά μου χρόνια.

Όταν ήμουν μικρό παιδάκι πολύ φτωχό και ορφανό από μητέρα και από πατέρα, άλλα δόξα το Θεό τον παντοδύναμο δεν αφήνει να χαθείς όταν ελπίζεις. Μετά το θάνατο της μητέρας μου πολλάκις τα βράδυα πήγαινα στην κάτω πόρτα του Αγίου Νικολάου και με δάκρυα προσευχόμουν… Εκεί έβρισκα την ανακούφιση…επροσευχόμουν κι έκλαιγα πικρά, πιο πολύ όταν έλεγα δια την μητέρα μου..όταν ενθυμούμαν το πώς είχε αποθάνει δίχως να δύναμαι να την προσφέρω κάτι το ελάχιστον εις την ασθένειαν της διότι δεν είχαμε τίποτα… ούτε αρρωστικό…ούτε γιατρούς ούτε φάρμακα…αν και ήμουν μικρός την ενθυμούμαι καλά τρείς άρρωστη δίχως καμιά βοήθεια …συλλογίζομαν και έκλαιγα με πόνον της καρδιάς μου, δια την απώλειαν της μητέρας μου, πολλάκις εις την κάτω πόρτα του Αγίου Νικολάου, όπου δεν με έβλεπε κανείς να προσευχόμουν με πολλές μετάνοιες παρακαλούσα τον Παντοδύναμον Θεόν και την Παναγία και τον Άγιο Νικόλαο όπως με ελεήσουν και με βοηθήσουν, με οδηγήσουν στο καλό, ζητούσα όπως με στείλουν σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου…όπου εσύ γνωρίζεις, παναγία μου και οδήγησέ με στην πρόοδο και τον καλό το δρόμο… και πάντοτε έλεγα όταν τελείωνα την προσευχή μου. Θα σου στείλω κάτι τι λαμπρόν δια το καμπαναριό σου …ύστερα από 35 χρόνια ακατάπαυτης δουλειάς όλα πήγαν δεξιά και ιδίως η υγεία μου και τώρα έρχομαι όπως πληρώσω την προσφορά μου με ένα ωρολόγι…με 4 πρόσωπα δια να φαίνεται από τις τέσσερις πλευρές και αν είναι δυνατόν όπως γίνει ενάμισι μέτρο…

Σημ. Να μου σιγχορήτη του γράψιμο μου διότι δεν είχα την τήχην να πεγενο στο σκολιο ολήγα έμαθα από την εφημερίδα και γραφο. Κ.Δ Μαμάτσιος». (Απόσπασμα της επιστολής).

Το ιστορικό του καμπαναριού του Αγίου Νικολάου

Το καμπαναριό βέβαια, συνδέεται άρρηκτα για τους κατοίκους της Κοζάνης, με τον ιστορικό μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Νικολάου. Μέχρι το 1728 ο Ναός δεν είχε ούτε καμπάνες, ούτε σήμαντρα. Ο δυνάστης Τούρκος θεωρούσε πρόκληση και απαράδεκτη ενόχληση την ύπαρξή τους και αυστηρά απαγόρευε τη χρήση τους. Χρειάστηκαν παρεμβάσεις και μεσιτείες διάφορες για να δοθεί στα 1728 στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου το δικαίωμα να έχει σήμαντρα, σιδερένια και ξύλινα, όχι όμως και καμπάνες. Το γεγονός χαιρετίστηκε από τους Κοζανίτες με πολύ χαρά.

Το πότε δόθηκε άδεια να ηχούν και καμπάνες δεν είναι γνωστό. Οπωσδήποτε αυτό συνέβη πριν από το 1855 που στήθηκε το κωδωνοστάσι και τοποθετήθηκαν σ’ αυτό και σήμαντρα και καμπάνες. Με την ανέγερση του κωδωνοστασίου «έβγαλαν το άχτι τους» οι Κοζανίτες, ενώ δεν μπορούσαν να χτίσουν ψηλές και επιβλητικές εκκλησίες, έχτισαν ωστόσο ψηλό και επιβλητικό καμπαναριό, που έφτανε τα 26 μέτρα, με 6 ορόφους και τρούλο. Η δαπάνη του 62.152 γρόσια και 37 παράδες.

Το 1939 με δωρεά του Κων/νου Μαμάτσιου προστέθηκε ο 7ος όροφος και τοποθετήθηκε σύγχρονο ρολόι με δείκτες και στις 4 πλευρές ενώ στα 1954 επανεγκαταστάθηκε ο τρούλος, όπως μας πληροφορεί και η εντοιχισμένη αναμνηστική πλάκα.

Σήμερα στέκει επιβλητικό στην καρδιά του ιστορικού κέντρου της Κοζάνης και εξακολουθεί να παραμένει το σύμβολο της πόλης, παραμένοντας το πιο αναγνωρίσιμο σημείο να θυμίζει όλο το εικοσιτετράωρο τι ώρα είναι.

Την επόμενη φορά που θα σταθείτε κάτω από το καμπαναριό ή θα ακούσετε τον ήχο του, θυμηθείτε την σπουδαιότητα που είχε την εποχή εκείνη για τους κατοίκους και αναπολήστε την ιστορία του.